ރާއްޖޭގައި މިހާރު ކުރިމަތިވެފައިވާ ބޭރު ފައިސާގެ މައްސަލައިގެ މައިގަނޑު ސަބަބަކީ ރަސްމީ އެކްސްޗޭންޖް ރޭޓާއި ބްލެކް މާކެޓް (ނުރަސްމީ ބާޒާރުން ) ގެ ރޭޓާ ދެމެދު އޮތް ބޮޑު ފަރަގެވެ. މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީ (އެމްއެމްއޭ) އިން ކަނޑައަޅާފައިވާ ރަސްމީ ރޭޓަކީ ޑޮލަރަކަށް 15.42 ރުފިޔާ ކަމުގައި ވިޔަސް، ބްލެކް މާކެޓުގައި ޑޮލަރުގެ އަގު ވަނީ ބޮޑުތަނުން އުފުލިފަ އެވެ.

މިކަމުގެ ސަބަބުން އިމްޕޯޓްކުރާ މުދަލުގެ އަގުބޮޑުވެ، އާންމު ގޭބިސީތަކުގެ ގަންނަން ލިބޭ ބާރު (ޕަރޗޭސިންގ ޕަވަރ) ދަށަށް ގޮސް، ރާއްޖެއިން ބޭރުގައި ކިޔަވާ ކުދިންނަށާއި، ބޭސްފަރުވާއަށާއި، ފަތުރުވެރިކަން ފިޔަވައި އެހެނިހެން ވިޔަފާރިތަކަށް ބޮޑެތި މާލީ ދަތިތަކާ ކުރިމަތިވެ އެވެ. ވެރިންގެ ފަރާތުން ފެންނަނީ ޙަޤީގަތާ ފުށުއަރާ ސިޔާސީ ޑްރާމާތަކާއި، އަމަލީ ނުކުޅެދުންތެރިކަމެކެވެ.

އިގްތިސާދީ ފަސްފަހަތް- މާޒީއާއިއެކު ތާރީހި ނަޒަރަކުން؛ 

ފަތުރުވެރިކަމުން ބޮޑު އާމްދަނީއެއް ލިބެމުންދިޔަ ނަމަވެސް، ޤައުމުގެ ބޭންކިން ނިޒާމަށް ޑޮލަރު ވަންނަ މިންވަރު މަދެވެ. އެކި ސަރުކާރުތަކުގެ ސިޔާސަތުތަކުގެ ސަބަބުން މި މައްސަލަ ބޮޑުވެ ޖަމާވަމުން އައިސްފައިވެ އެވެ.

• ރައީސް މައުމޫނުގެ ސަރުކާރު: ޑޮލަރުގެ ރޭޓު 12.85 ގައި ގިނަ ދުވަސްތަކަކު ހިފެހެއްޓުނު ނަމަވެސް، 2004 ގެ ސުނާމީއާ ގުޅިގެން ހަރަދުބޮޑުވެ އިންފްލޭޝަން މަތިވި އެވެ.
• ރައީސް ނަޝީދުގެ ސަރުކާރު: 2011 ގައި ރޭޓު 15.42 އަށް "ޑީވެލުއޭޓް" ކުރުމާއެކު ކަޅުބާޒާރުގެ އަގުތައް އުފުލިގެން ދިޔުން.
• ރައީސް ޔާމީންގެ ސަރުކާރު: ބޮޑެތި އުމްރާނީ މަޝްރޫޢުތަކާއެކު ޑޮލަރަށް އޮތް ޑިމާންޑު އިންތިހާއަށް ބޮޑުވެ، ބްލެކް މާކެޓް 15.50 އާއި 16.00 އާ ދެމެދު އުފުލިގެން ދިޔައެވެ.
• ރައީސް ސޯލިހުގެ ސަރުކާރު: ކޮވިޑް-19 އާ ގުޅިގެން ޓޫރިޒަމް ހުއްޓި، ދައުލަތުގެ ޚަރަދުތަކަށް ފައިސާ ޗާޕުކުރުމުގެ ސަބަބުން ބާޒާރުގައި ރުފިޔާ ގިނަވެ، ޑޮލަރު ރޭޓު 18.00 ރުފިޔާއާއި 20.00 ރުފިޔާއަށް އެރި އެވެ.
• ރައީސް މުއިއްޒުގެ ސަރުކާރު: ބޭރުގެ ބޮޑެތި ދަރަނިތައް ދައްކަންޖެހުމާއި، ރިޒާވް ދަށްވުމާއެކު ޑޮލަރުގެ ތަދުކަން ބޮޑުވެ، ބްލެކް މާކެޓް 22.00 ރުފިޔާއާއި 23.00 ރުފިޔާއާ ހަމައަށް އަރައިގެން ދިޔައީ އެވެ.

ފިސްކަލް ޕޮލިސީ އާއި މޮނިޓަރީ ޕޮލިސީގެ ހިންގު ދޯހަޅިވުން:

• ފިސްކަލް ޕޮލިސީ: ލިބޭ އާމްދަނީއަށްވުރެ ރިކަރަންޓް ހަރަދުތައް (މުސާރައާއި ސަބްސިޑީ) ބޮޑުވެ ބަޖެޓް ޑެފިސިޓް ބޮޑުވުން.
• މޮނިޓަރީ ޕޮލިސީ: އެމްއެމްއޭގެ ޕަބްލިކް ބޭންކް އެކައުންޓް އޯވަރޑްރޯ ކުރުން (ފައިސާ ޗާޕުކުރުން) އާންމުވުމުން ރުފިޔާގެ އަގު ވެއްޓުން.

ބޭރުގެ ދަރަނީގެ ނުރައްކާ (ފޮރިންގ ޑެޓް ކްރައިސިސް)

• ސަރުކާރުން ނަގާފައިވާ ލޯނުތަކަށް ގާތްގަނޑަކަށް 600 މިލިއަން ޑޮލަރު ދައްކަންޖެހެ އެވެ.
• ބޭނުންކުރެވޭ ރިޒާވް (Usable Reserve) ވަނީ އެއްމަސް ދުވަހުގެ އިމްޕޯޓަށް ބޭނުންވާ މިންވަރަށްވުރެވެސް ދަށަށް ގޮސްފަ އެވެ.
• 2025 ވަނަ އަހަރު ޖުމްލަ ދަރަނި ޖީޑީޕީގެ 129.7 އިންސައްތައަށް އަރައިފައިވާކަމަށް ބެލެވެ އެވެ.
• ފިޗް / މޫޑީސް ފަދަ އިންސްޓިޓިއުޝަންތަކުން ކްރެޑިޓް ރޭޓިންގ ދަށްކުރުމުން އިންވެސްޓަރުންގެ އިތުބާރު ގެއްލި، އިންފްލޭޝަން އުފުލިފައި ވެ އެވެ.
• މިއަހަރުގެ ތެރޭގައި ސަރުކާރުން ބޭރުގެ ދަރަނި ދެއްކުމަށް ގާތްގަނޑަކަށް ބިލިއަނެއްހާ ޑޮލަރު ހަރަދުކޮށްފައިވާ ކަމަށް ފިނޭންސް މިނިސްޓްރީގެ ތަފާސްހިސާބުތަކުން ދައްކަ އެވެ. ނަމަވެސް، ރާއްޖެއަށް ބޭރު ފައިސާ ލިބޭ އިންޖީނު، ޓޫރިޒަމަށް އީރާން ހަނގުރާމައިގެ ސަބަބުން %18-21 ދެމެދުގެ ދަށްވުމެއް ވަނީ އައިސްފަ އެވެ. އެއީ، ޓޫރިޒަމް އާމްދަނީން 500 މިލިއަނެއްހާ ޑޮލަރު ގެއްލުމެއް ކަމަށް ވަނީ ލަފާކުރެވިފަ އެވެ. ރާއްޖެއިން އެހާ ގިނަ އަދަދެއްގެ ޑޮލަރު ދަރަނި ދެއްކުމަށް ބޭރުވީއިރު ޑޮލަރުގެ އާމްދަނީ ވެސް ދަށަށް ދިޔައީ އެވެ. ނަތީޖާއަކީ ރާއްޖޭގެ އިގްތިސާދުގައި އެނބުރޭ ޑޮލަރުގެ އަދަދު ދަށަށް ގޮސް ބޭރު ފައިސާގެ ޕްރެޝަރު އިތުރަށް ބޮޑުވުމެވެ.
  

އިޖުތިމާއީ އަދި އިގްތިސާދީ އަސަރުތައް (ސޯޝިއޯ-އިކޮނޮމިކް އިންޕެކްޓުސް)

• އާންމު ރައްޔިތުން: ކާބޯތަކެއްޗާއި، ތެޔޮ އަދި ބޭސް އިމްޕޯޓްކުރުމަށް ބަރޯސާވެފައިވާ މިރާއްޖޭގައި ޑޮލަރުގެ ރޭޓު ބޮޑުވުމުން މި ބާވަތްތަށް ގަންނަން ލިބޭއަގު އިންތިހާއަށް މަތިވެފައި ވެއެވެ.
• ބީއެމްއެލް ފަދަ ބޮޑެތި ބޭންކުތަކުން ކާޑުގެ ލިމިޓް ކުޑަރުމުން ބޭސްފަރުވާއާއި ކިޔެވުމަށް ޑޮލަރު ހޭދަކުރުމުގައި ބޮޑެތި ދަތިތަކާއި، ކުރިމަތިވެފައި ވެއެވެ.
• ކުދި އަދި މެދު ފަންތީގެ ވިޔަފާރިތައް (އެސް އެމް އީސް): ހޯލްސޭލް / ރީޓެއިލް ވިޔަފާރިވެރިންނަށް 23.00 ރުފިޔާއާއި ގާތްކުރާ ރޭޓުގައި ޑޮލަރު ހޯދަން މަޖުބޫރު ވެއެވެ. އެހެންކަމުން ވިޔަފާރިވެރިންގެ ކުރިމަތީގައި އޮތީ 2 ގޮތެކެވެ. އެއީ ގެއްލުމުގައި މުދާ ވިއްކުން ނުވަތަ މުދަލުގެ އަގުބޮޑުކުރުމެވެ. ގިނަ ވިޔަފާރިވެރިން އިޚްތިޔާރުކުރާނީ ތަކެތީގެ އަގު ބޮޑުކުރުމެވެ.

ތަރައްގީވެފައިވާ ގައުމުތަކުން ބޭނުންކުރާ އުކުޅުތައް: (ގުލޯބަލް ބެސްޓް ޕްރެކްޓިސް)

• މަރުކަޒީ ބޭންކުގެ މިނިވަންކަން: ސިޔާސީ ނުފޫޒުން އެއްކިބާވެ ފުރިހަމަ މިނިވަންކަންމަތީގައި މަރުކަޒީ ބޭންކު ހިންގުމުގެ ބާރު ދީފައިވެ އެވެ. (މިސާލު: އެމެރިކާގެ ފެޑެރަލް ރިޒާވް ނުވަތަ ޔޫރަޕިއަން ޔުނިއަންގެ ސެންޓްރަލް ބޭންކް ފަދަތަންތަނުން).

އެކްސްޗޭންޖް ރޭޓް އެއްމެ އެދެވޭގޮތުގައި މެނޭޖްކުރުން: 100 އިންސައްތަ އިމްޕޯޓަށް ބަރޯސާވާ ޤައުމުތަކުގައި ކްރޯލިންގ ޕެގް (Crawling Peg) ނުވަތަ މެނޭޖްޑް ފްލޯޓް (Managed Float) ފަދަ އުކުޅުތައް ބޭނުންކޮށްގެން "ހޮޓް ޝޮކް"ތަކުން (ކުއްލިއަކަށް އިންފްލޭޝަނަށް އަންނަ ނުރައްކާތެރި ބަދަލްތައް) ސަލާމަތްވުން.

• ސޮވެރިން ވެލްތު ފަންޑު (Sovereign Wealth Fund): ފަތުރުވެރިކަމުން ލިބޭ އިތުރު އާމްދަނީ ރައްކާކޮށް، ދަތި ދަނޑިވަޅުތަކުގައި ބޭނުން ޖެހުމުން ބަފަރ (buffer) ގެ ގޮތުގައި ބޭނުންކުރުން.
• އިމްޕޯޓް ސަބްސްޓިޓިއުޝަން އަދި އެކްސްޕޯޓް ޑައިވަރސިފިކޭޝަން: ލޯކަލް ޕްރޮޑަކްޝަން ވަރުގަދަކޮށް ބޭރުން ގެނެވޭ ބޭރުތަކެއްޗަށް ރޭރު ނުވެ ތިބެ ބޭރު ފައިސާއަށް އޮންނަ ބަރޯސާވުން ކުޑަކުރުން.

ނޫސްވެރިކަމުގެ ލެންސުން، ރާއްޖޭގެ އިގްތިސޯދު - ތަހުލީލީ ނަޒަރަކުން:

• ފުށުއެރުންތައް: ޑޮލަރުގެރަސްމީ ރޭޓް ސަރުކާރުތަކުގެ އިސް ބޭފުޅުން 15.42 ގައި ދަމަހައްޓާނެކަމަށް ވިދާޅުވިޔަސް، ބްލެކް މާކެޓްގެ ސަޕްލައި ޗެއިން ކޮންޓްރޯލްކުރަނީ ކާކުކަން ހާމަނުކުރުން. މަޖިލީހުން 15.42 އަކަށް ލާޒިމުކުރާ ބިލެއް ފާސްކުރިއިރު، ބްލެކް މާކެޓަށް ޑޮލަރު ފޯރުކޮށްދޭ ނެޓްވޯކްތައް ހުއްޓުވުމުގައި ޢަމަލީ ސިފައެއް ނުގެނެވި ސަރުކާރުތަ ފެއިލްވެފައިވުން.
• ސިޔާސީ ޑްރާމާ ގެ ހަގީގަތް: ރައްޔިތުންގެ ލޯބި ހޯދަން އުޅުނު ނަމަވެސް، "ގުދޯގުދޯ" ގޮވަމުން ޑޮލަރު ރިޒާވް ހުސްވަމުންދާ ދަނޑިވަޅުގައި ބޭރުގެ ލޯނުތަކާއި ސުޕަރ ލަގްޒަރީ މަޝްރޫއުތައް ހުއްޓުމަކަށް ނުގެނެސް، އާއްމުންގެ ކާޑު ލިމިޓް ހަނިކުރުމަކީ އިގްތިޞާދީ އަނިޔާއެކެވެ.

ގެނެވިދާނެ ހައްލުތައް:

• ކުރު މުއްދަތުގެ ލަފާ:

• ހާއްސަ އަދި މުހިންމު ކަންކަމަށް ޑޮލަރު ކަނޑައެޅުން: ބޭސްފަރުވާއާއި، ތައުލީމު ފަދަ ރައްޔިތުންގެ ހާއްސަ އަދި މުހިއްމު ކަންކަމަށް އެމް.އެމް.އޭގެ ރިޒާވުން ޑޮލަރު ދޫކުރާނެ ހަރުދަނާ ނިޒާމެއް ގާއިމްކުރުން.
• ގާނޫނާއި، ގަވާއިދު ހަމަހަމައަށް ތަންފީޒުކުރުން: ޓޫރިޒަމް ދާއިރާއިން ލިބޭ ޑޮލަރު، ބޭންކުތަކަށް ޖަމާކުރަން މަޖުބޫރުކުރާ ގަވާއިދު ހަރުކަށިކޮށް، މިފަދަ ޤާނޫނުތަކާއި، ގަވާއިދުތަކަށް ހިލާފުވާ ފަރާތްތަކާ މެދު ފިޔަވަޅުއެޅުން.
• ކާޑު ލިމިޓު ހަރުދަނާކޮށް ލުއިކުރުން: ޒަރޫރީ ބޭނުންތަކަށް ކޭޝް ކާޑުތަކުން ކުރާ ވިޔަފާރީގެ މުއާމަލާތްތަކަށް ލުއި ދިނުން އަވަސްކުރުން.

• ދިގު މުއްދަތުގެ ލަފާ:

• އެކްސްޗޭންޖް ރޭޓްގެ ނިޒާމު ބަދަލުކުރުން: "ހާޑް ޕެގް" ނިޒާމު ދޫކޮށް "މެނޭޖްޑް ފްލޯޓް" ނުވަތަ "ކްރޯލިންގ ޕެގް" ފަދަ ނިޒާމަކަށް މަޑުމަޑުން ބަދަލުކޮށް ކަޅުބާޒާރު ނައްތާލުން.
• ދަރަނި ރީސްޓްރަކްޗާ ކުރުން: 129.7 އިންސަތައިގެ ދަރަނި އަދި 600 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ބުލެޓް ޕޭމަންޓްތަކަށް އެކަށީގެންވާ މުއްދަތު ހޯދަން މަސައްކަތްކުރުން،
• އިގްތިޞާދު ސިންދަފާތުކުރުން: ނޫ އިގްތިޞާދު (ވެލިއު އެޑިޝަން)، މެރިޓައިމް/ބަންކަރިންގ، އީކޯ-ޓެކް، ޑިޖިޓަލް އިގްތިސާދު/ ބީޕީއޯ، އިއާދަކުރަނިވި ހަކަތަ އަދި އޮފްޝޯ ފައިނޭންޝަލް ސެންޓަރ ގާއިމުކުރުން.
• ރިސޯޓްތަކުގެ ބޭރު ފައިސާގެ އާމްދަނީގެ ބޮޑު ބައެއް ނުވަތަ އެއްކޮށް ސަރުކާރަށް ދޭން ނުވަތަ މާރުކޮށްދޭން ކަމަށް ވަންޏާ، ސަރުކާރުން ކުރަންވީ ކަމަކީ ރިސޯޓްތައް ތަރައްގީކުރަން ބޭރުން ރިސޯޓް އޯނަރުން ނެގި ލޯނާ ދިވެހި ސަރުކާރުން ހަވާލުވުން 

މިއަދު މި ހާލަތުގެ ޒިންމާ ނަގާނީ ކޮންބައެއްތޯ؟ 

• ސިޔާސީ ވެރިންނާއި ސަރުކާރުތައް: ވޯޓަށް އަމާޒުކޮށް ބަޖެޓުން ބޭރުން ހަރަދުކުރުމާއި، ސިޔާސީ މަގުޞަދުގައި ބަޖެޓް އޯވަރޑްރޯ ކުރުމުގެ ސަބަބުން.
• މަރުކަޒީ ބޭންކު (އެމްއެމްއޭ): މޮނިޓަރީ ޕޮލިސީގެ މިނިވަންކަން ގެއްލި، ސިޔާސީ ބާރުތަކުގެ ދަށަށް ވެއްޓި، ޑޮލަރު ވައްދަން ޖެހޭ ގާނޫނީ ބާރު ނެތިގޮސް ގަވާއިދުތައް ތަންފީޒުކުރުމުގައި ނުކުޅެދުންތެރިވުން.
• ފަތުރުވެރިކަމުގެ ސިނާއަތުގެ ބޮޑެތި ވިޔަފާރިވެރިން: ރާއްޖެއިން ލިބޭ ބޭރުފައިސާ ބޭރުގެ އެކައުންޓްތަކުގައި ބަހައްޓައި، ޑޮމެސްޓިކް ބޭންކިންގ ނިޒާމަށް ޑޮލަރު ނުވައްދާ އަމިއްލަ މަންފާއަށްޓަކައި ލޯކަލް މާރކެޓް ފެއިލް ކޮށްލުމުގައި ބައިވެރިވުން. އަދި މިކަން ތަކުރާރު ކުރާއިރު މަރުކަޒީ ބޭންކުން ޗުއްޕުވެސް ނުކިޔާ، ބޮޑު މުސާރަ ނަގައިގެން ގަދަނިދީގައި އިހުމާލުވެފައި ތިބުން.
• ރައްޔިތުންގެ މަޖިލިސް: ރައްޔިތުންގެ ހާދިމުންގެ ގޮތުގައި ތިބެ މުއައްޞަސާތަށް ޒިންމާދާރުކުރުވުމުގެ ބަދަލުގައި ސިޔާސީ ޕޯޑިއަމްތަކުގައި ޑްރާމާ ކުޅެ، ހަގީގީ މާލީ އިސްލާޙުތަކަށް ބަހުސްކޮށް ޤާނޫނީ ބާރުވެރިކަން ފުރިހަމައަށް ނުހިންގުން.

ޑޮލަރުގެ ކަޅު ބާޒާރު ފުޅާވެގެން ދިއުމުގެ މައްސަލައަކީ އިއްޔެ ދިމާވި ކަމެއް ނޫނެވެ؛ މިއީ އެކިއެކި ސަރުކާރުތަކުގެ ކޮރަޕްޓު ވެރިންގެ އަމިއްލަ އެދުމާއި، ދުރުވިސްނުމެއްނެތި ސިޔާސީ ބާރާއި ނުފޫޒު ހޯދުމުގެ ބޭނުމުގައި ނިޒާމުތައް ފުނޑާލައިގެން ކުރަމުންދާ އިސްރާފީ ހަޚަރަދުތަކާއި، ދައުލަތުގެ ފިސްކަލް ސިޔާސަތު ދޯހަޅިކޮށް ހިންގުމުގެ ނަތީޖާ އެވެ. ޒިންމާދާރުކުރުމުގެ ފުރަތަމަ ފިޔަވަޅަކީ ސިޔާސީ އަވާމެންދުރު، ސާހިބު ރައްޔިތުންނަށް ދެއްކުމުގެ ބަދަލުގައި އަމަލީގޮތުން ޑޮލަރު ވައްދާނެ ނިޒާމު ކަށަވަރުކުރުމެވެ.